Belonging : A Journey of Love राजकारणापलीकडचा एका स्त्रीचा ‘आपलेपणाचा’ शोध

राजकारणापलीकडचा एका स्त्रीचा ‘आपलेपणा’ शोध

 

Soniya,Gandhi's Book

सोनिया गांधींच्या Belonging: A Journey of Love या पुस्तकाकडे केवळ राजकीय चष्म्यातून पाहणे म्हणजे या आत्मकथनाच्या भावनिक आणि साहित्यिक गाभ्याशी अन्याय करण्यासारखे आहे. हे पुस्तक एका राजकीय घराण्याची कहाणी असले, तरी त्याच्या केंद्रस्थानी राजकारण नाही; केंद्रस्थानी आहे—एक स्त्री, तिचे प्रेम, तिचे स्थलांतर, तिचे दुःख आणि एका परक्या देशाला हळूहळू ‘आपला’ मानण्याची तिची मानसिक प्रक्रिया. पुस्तकाची सुरुवात इटलीतील युद्धोत्तर वातावरणात वाढलेल्या सोनिया मायनो या तरुणीपासून होते. पुढे केंब्रिजमध्ये राजीव गांधींशी झालेली भेट, प्रेम, विवाह आणि भारतात आगमन हा तिच्या आयुष्यातील केवळ घटनाक्रम नाही. तो एका व्यक्तीच्या ओळखीच्या पुनर्जन्माचा प्रवास आहे. एका देशात जन्मलेली स्त्री दुसऱ्या देशात येते आणि हळूहळू त्या देशाच्या कुटुंबात, संस्कृतीत आणि शेवटी सार्वजनिक जीवनात स्वतःचे स्थान शोधते. म्हणूनच ‘Belonging’ हा शब्द पुस्तकाच्या शीर्षकापुरता मर्यादित राहत नाही; तो संपूर्ण आत्मकथनाचा मध्यवर्ती रूपक बनतो. या पुस्तकातील सर्वांत महत्त्वाचा साहित्यिक धागा म्हणजे प्रेमाचे रूपांतर कर्तव्यात होणे. राजीव गांधींबद्दलचे प्रेम हा सुरुवातीचा बिंदू असला, तरी पुढे त्या प्रेमाला कुटुंबाची जबाबदारी, मुलांचे संगोपन, दुःखाशी सामना आणि अखेरीस सार्वजनिक जीवनातील कर्तव्य यांचे अनेक पदर प्राप्त होतात. प्रेम हे येथे केवळ प्रणय नाही; ते नात्याशी, कुटुंबाशी आणि एका देशाशी जोडले जाण्याची प्रक्रिया आहे. या कथेला वेदनेची विलक्षण किनार आहे. इंदिरा गांधींची हत्या, त्यानंतर राजीव गांधींची हत्या आणि वैयक्तिक आयुष्यावर कोसळणारे हे आघात सोनिया गांधींच्या जीवनाला निर्णायक वळण देतात. एका शांत, सार्वजनिक प्रसिद्धीपासून दूर राहू इच्छिणाऱ्या स्त्रीला परिस्थिती सार्वजनिक जीवनाच्या केंद्रस्थानी आणते. त्यामुळे या आत्मकथनाचा एक महत्त्वाचा विषय आहे—माणूस स्वतःचे आयुष्य निवडतो की काही प्रसंगी आयुष्यच माणसाची भूमिका ठरवते? याच ठिकाणी पुस्तकाला साहित्यिक संघर्ष प्राप्त होतो. एकीकडे वैयक्तिक स्त्री आहे—आई, पत्नी, सून, मुलगी. दुसरीकडे सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्व आहे—राजकीय पक्षाची नेत्या आणि भारतीय राजकारणातील प्रभावशाली व्यक्ती. या दोन व्यक्तिमत्त्वांमध्ये निर्माण होणारा ताण पुस्तकाला केवळ आत्मचरित्र न ठेवता मानसिक संघर्षाचे दस्तऐवजीकरण बनवतो. 

 विशेष म्हणजे सोनिया गांधी स्वतः या पुस्तकाला राजकीय पुस्तक न मानता वैयक्तिक पुस्तक म्हणतात. त्यांना आपल्या कुटुंबातील व्यक्तींना केवळ सार्वजनिक प्रतिमांमधून नव्हे, तर त्यांच्या प्रेरणा, संघर्ष आणि दोषांसह मांडायचे आहे. म्हणून या पुस्तकाचे मूल्यमापन करताना राजकीय समर्थन किंवा विरोध हा पहिला निकष नसावा. राजीव गांधींबद्दल त्यांचे प्रेम काय होते? इंदिरा गांधींसोबतचे नाते कसे होते? एका इटालियन तरुणीला भारत आपला कधी वाटू लागला? वैयक्तिक दुःखाने तिच्या विचारविश्वाला कसे बदलले? सार्वजनिक जीवन स्वीकारताना तिने काय गमावले आणि काय मिळवले? हे प्रश्न या पुस्तकाला अधिक मानवी पातळीवर घेऊन जातात. या आत्मकथनाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘घर’ या संकल्पनेचा शोध. घर म्हणजे जन्मभूमी की जिथे प्रेम मिळते ती भूमी? आपलेपणा रक्तसंबंधातून येतो की अनुभवातून? एका परदेशी स्त्रीने भारतात आपले आयुष्य रुजवताना अनुभवलेला हा प्रश्न पुस्तकाच्या शीर्षकातूनच पुढे येतो. यामुळे Belonging हे केवळ राजकीय व्यक्तीचे आत्मचरित्र राहत नाही; ते स्थलांतरित व्यक्तीच्या ओळखीचा, स्त्रीच्या आत्मशोधाचा आणि प्रेमातून निर्माण होणाऱ्या नव्या घराचा अनुभव बनते. तिच्या जीवनातील संघर्ष हा केवळ सत्तासंघर्ष नाही. तो अनेकदा अधिक सूक्ष्म आहे—खाजगी आयुष्य जपण्याचा संघर्ष, कुटुंब टिकवण्याचा संघर्ष, दुःख सहन करण्याचा संघर्ष आणि सार्वजनिक अपेक्षांमध्ये स्वतःची ओळख टिकवण्याचा संघर्ष. याच दृष्टीने 2004 मध्ये पंतप्रधानपद स्वीकारण्यास नकार देण्याचा प्रसंगही केवळ राजकीय निर्णय म्हणून पाहता येत नाही. तो तिच्या वैयक्तिक मूल्यव्यवस्थेचा, कुटुंबाच्या सुरक्षिततेचा आणि सत्तेपेक्षा वेगळ्या प्रकारच्या कर्तव्यभावनेचा भाग म्हणून वाचता येतो. पुस्तकाच्या व्यापक आशयात ‘सत्ता’पेक्षा ‘कर्तव्य’ हा शब्द अधिक महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, साहित्यिक वाचकाने आत्मकथनाच्या मर्यादाही लक्षात घेतल्या पाहिजेत. आत्मचरित्र हे इतिहासाचे निर्लेप न्यायालय नसते. लेखक आपल्या अनुभवांकडे स्वतःच्या स्मृती, भावनिक नातेसंबंध आणि दृष्टिकोनातून पाहतो. त्यामुळे पुस्तकातील राजकीय घटनांचे मूल्यमापन करताना इतर ऐतिहासिक स्रोत आणि विरोधी दृष्टिकोनांची तुलना आवश्यक आहे. काही समीक्षकांनी पुस्तकातील कौटुंबिक व्यक्तींचे चित्रण सहानुभूतीपूर्ण किंवा बचावात्मक असल्याचेही नमूद केले आहे. पण साहित्यकृती म्हणून त्याचे महत्त्व यामुळे कमी होत नाही. कारण साहित्याचा एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे ‘दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रवेश करण्याची संधी देणे.’ राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून एखाद्या सार्वजनिक व्यक्तीच्या मनुष्यरूपाशी भेट घडवणे, तिच्या भीती, प्रेम, दुःख, आठवणी आणि निवडी समजून घेण्याची संधी देणे—हे आत्मकथनाचे मोठे सामर्थ्य आहे.

Belonging: A Journey of Love म्हणूनच एका राजकीय नेत्याची कथा वाचण्यापेक्षा एका स्त्रीने स्वतःचे आयुष्य पुन्हा पुन्हा कसे उभे केले, याची कथा म्हणून वाचले तर अधिक अर्थपूर्ण ठरते. या पुस्तकाचा खरा प्रश्न कदाचित असा नाही की— “सोनिया गांधींचे राजकारण योग्य होते की अयोग्य?” तर तो असा आहे— “एका माणसाला आपले घर, आपली माणसे आणि आपला देश गमावून पुन्हा ‘आपलेपणा’ कसा सापडतो?” आणि या प्रश्नामुळेच Belonging हे राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन प्रेम, विरह, स्मृती, कर्तव्य आणि अस्तित्वाच्या शोधाचे आत्मकथन बनते. हीच या पुस्तकाची खरी साहित्यिक बाजू आहे. राजकारण इतिहास घडवते; पण त्या इतिहासाच्या सावलीत जगणाऱ्या माणसाचे अंतर्मन साहित्य शोधते. Belonging हे त्या अंतर्मनाचा शोध घेणारे पुस्तक म्हणून वाचले पाहिजे.

          परशुराम  सोंडगे , बीड