अभिराम भडकमकर यांची ‘सीता’ कादंबरी: स्त्रीशक्तीचे नवे दर्शन| समिक्षात्मक लेख

अभिराम भडकमकर यांची ‘सीता’ कादंबरी: स्त्रीशक्तीचे नवे दर्शन

Seeta:Abhiram Bhadkmakar 

अभिराम भडकमकर यांची ‘सीता’ ही कादंबरी वाचताना एक गोष्ट प्रकर्षाने आणि दीर्घकाळ मनात राहते – लेखकाने रामायणातील सर्वात परिचित, पवित्र आणि बहुधा एकांगी ठरलेल्या पात्राला नव्याने, अधिक सखोल, मानवी आणि जटिल रूपात उभे करण्याचा प्रयत्न केला आहे. पारंपरिक कथनात सीता प्रामुख्याने पतिव्रता, दुःखसहनशील, शांत आणि नियतीची बळी म्हणून चित्रित होते. तिचे अस्तित्व बहुतांशी रामाच्या चरित्राच्या, धर्माच्या आणि सामाजिक अपेक्षांच्या चौकटीतच मर्यादित राहते. भडकमकर मात्र तिला विचार करणारी, स्वाभिमानाने उभी राहणारी, कठीण क्षणीही स्वतःचे अस्तित्व आणि आत्मसन्मान जाणणारी स्त्री बनवतात. हा दृष्टिकोनच कादंबरीचे मुख्य आकर्षण आहे आणि तो तिला केवळ पौराणिक पुनर्लेखनापलीकडे नेतो.

पात्रचित्रणाची खोली आणि दुहेरीपणा

कादंबरीची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे सीतेचे पात्रचित्रण. हनुमंताच्या शब्दांतून सुरू होणारे “कणखर करारी स्त्री” हे वर्णन केवळ घोषणा राहत नाही. ते संपूर्ण कथनात सातत्याने टिकून राहते आणि वाचकाला सतत जाणवत राहते. लक्ष्मण मूर्च्छित पडल्यावरचा तिचा विलाप आणि त्याच वेळी रामाच्या निर्णयांवर उभे राहिलेले प्रश्न – हे तिच्या व्यक्तिमत्त्वातील दुहेरीपणाचे उत्तम उदाहरण आहे. एकीकडे ती भावनिक, संवेदनशील आणि संबंधांशी बांधलेली आहे; दुसरीकडे ती तर्कशुद्ध, प्रश्न विचारणारी आणि स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव असलेली आहे. लेखकाने सीतेला केवळ भावनिक पातळीवर न अडवता तिच्या विचारप्रक्रियेलाही महत्त्व दिले आहे. तिच्या मनात उठणाऱ्या शंका, आत्मपरीक्षण, निर्णयांच्या संघर्ष आणि शांत पण ठाम प्रतिकारामुळे पात्र जिवंत, जटिल आणि विश्वासार्ह वाटते. यामुळे वाचक केवळ तिच्या दुःखाशीच नव्हे, तर तिच्या विचारांशी आणि आंतरिक स्वातंत्र्याशीही जोडला जातो. सीता इथे ‘सहनशील पत्नी’ राहत नाही; ती एक विचारशील स्त्री म्हणून उभी राहते.

थीम: नियती, कर्म आणि संस्कृती संघर्ष

थीमच्या पातळीवरही कादंबरी यशस्वी ठरते. “नियती की कर्म?” हा प्रश्न केवळ सीतेपुरता मर्यादित न ठेवता अहिल्या, कैकेयी, मंदोदरी यांच्यापर्यंत विस्तारला आहे. या स्त्रियांच्या वेगवेगळ्या अनुभवांमधून लेखकाने नियती, समाज, पुरुषसत्ता, व्यक्तिगत जबाबदारी आणि निवडीचे स्वातंत्र्य यांच्या गुंतागुंतीचे चित्र रेखाटले आहे. रामायणाला केवळ राम-रावण युद्ध किंवा धर्मयुद्ध न मानता एक संस्कृती संघर्ष, मूल्यांचा संघर्ष आणि स्त्री-पुरुष संबंधांचा संघर्ष म्हणून पाहण्याचा लेखकाचा कोन वाचकाला नवीन दृष्टी देतो. प्राचीन कथानक असूनही आजच्या स्त्रीच्या प्रश्नांशी – आत्मसन्मान, निवडीचे स्वातंत्र्य, सामाजिक अपेक्षांचे ओझे, आणि ‘सही’ स्त्री होण्याच्या दबावाशी – संवाद साधण्याचा प्रयत्न येथे स्पष्ट दिसतो. हे कादंबरीचे महत्त्वाचे योगदान आहे. ती केवळ पौराणिक कथा पुन्हा सांगत नाही, तर तिच्या माध्यमातून समकालीन स्त्रीवादाशी आणि मानवी अस्तित्वाच्या मूलभूत प्रश्नांशी संवाद साधते.

निवेदन तंत्र, रचना आणि भाषा

तांत्रिक बाजूने पाहता निवेदन तंत्र सक्षम आहे. तृतीय पुरुषी निवेदन असले तरी ते बहुतांशी सीतेच्या जाणिवेतून आणि तिच्या मनोव्यापारांतून चालते. अनेक ठिकाणी ते आंतरिक एकपात्रीसारखे वाटते, ज्यामुळे वाचक तिच्या मनात थेट प्रवेश करू शकतो. रचना पूर्णपणे रेषीय नसून थीम आणि मानसिक संघर्षाला प्राधान्य देणारी आहे. हनुमंताच्या दृष्टिकोनातून सुरुवात करून मागे जाणे हे तंत्र प्रभावी ठरले आहे; ते कथनाला एक प्रकारची चौकट देते आणि सीतेच्या कथेकडे नवीन कोनातून पाहण्याची संधी देते. भाषा एकूण प्रवाही आणि अर्थगर्भ आहे. प्रतीके – अशोकवन, सुवर्णमृग, पृथ्वी – योग्य ठिकाणी वापरली असून ती थीमला पुष्टी देतात आणि भावनात्मक खोली वाढवतात. या तंत्रांमुळे कादंबरी केवळ कथा सांगत नाही, तर एक मानसिक आणि तात्त्विक प्रवास घडवते.

मर्यादा आणि असंतुलन

मात्र कादंबरी पूर्णपणे निर्दोष नाही. काही प्रसंग, विशेषतः वनवास आणि अशोकवनातील भाग, अनावश्यक विस्तारलेले आहेत. त्यामुळे कथानकाची गती मंदावते आणि वाचकाचे लक्ष विखुरते. काही ठिकाणी लेखक थेट हस्तक्षेप करतो आणि स्वतःचे मत मांडतो. पात्रांच्या माध्यमातून न जाता निवेदनातूनच आधुनिक संदर्भांचे विधान येते. यामुळे काही प्रसंग कृत्रिम आणि थोडेसे ‘लेखकाच्या आवाजाचे’ भासतात. सीतेचे चित्रण खूप सशक्त आणि बहुआयामी असताना राम, लक्ष्मण आणि रावण यांचे आंतरिक द्वंद्व तुलनेने अपुरे राहिले आहे. त्यामुळे कादंबरी थोडी एकतर्फी वाटते. भाषेतही काही विसंगती जाणवते – कधी संस्कृतप्रचुर आणि गंभीर, कधी अगदी बोलचालची आणि सैल. काही संवाद खूप ‘तयार’ आणि नाट्यपूर्ण वाटतात, ज्यामुळे नैसर्गिकतेची कमतरता जाणवते. या कमतरतांमुळे कादंबरीची ताकद काहीशी मर्यादित होते.

एकूण मूल्यांकन आणि योगदान

एकूणच, ‘सीता’ ही कादंबरी पात्रचित्रण आणि दृष्टिकोनाच्या बाबतीत यशस्वी आहे. ती वाचकाला पारंपरिक प्रतिमेपलीकडे जाऊन विचार करायला भाग पाडते. तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम असली तरी विस्तार, लेखकाचा हस्तक्षेप आणि पात्रांमधील असंतुलन यामुळे ती परिपूर्ण ठरत नाही. तरीही, रामायणातील सीतेला नव्याने, अधिक मानवी आणि स्वाभिमानी रूपात पाहायचे असेल तर ही कादंबरी महत्त्वाची ठरते. ती केवळ पौराणिक कथा नाही, तर स्त्रीशक्ती, अस्तित्व, नियती-कर्म आणि सामाजिक चौकटी या प्रश्नांवर चाललेला एक गंभीर, विचारप्रवर्तक संवाद आहे. भडकमकर यांनी सीतेला केवळ ‘रामाची पत्नी’ न ठेवता एक स्वतंत्र, विचारशील व्यक्ती म्हणून उभे केले आहे – आणि हेच या कादंबरीचे खरे यश आणि तिचे दीर्घकाळ टिकणारे योगदान आहे.